Fort de Cognelée

Fort Cognelée is een van de negen forten die tussen 1888 en 1891 rond Namen werden aangelegd als onderdeel van de Versterkte Positie van Namen. Samen met de forten rond Luik vormden zij de belangrijkste verdedigingsgordel van België tegen een mogelijke invasie vanuit Frankrijk of Duitsland. Het ontwerp van deze forten was van de hand van de Belgische vestingbouwkundige generaal Henri Alexis Brialmont.

Cognelée behoort tot de grotere Brialmontforten en heeft de karakteristieke driehoekige, vrijwel gelijkbenige plattegrond. Het fort werd omgeven door een brede droge gracht met een sterke verdedigingsstructuur. In tegenstelling tot de kleinere forten beschikten de grote Brialmontforten over een uitgebreide artilleriebewapening en een permanent garnizoen van het actieve leger.

Het centrale betonnen massief vormde het hart van het fort. Hier bevonden zich onder meer de commandopost en vuurleidingsinfrastructuur, de munitieopslagplaatsen en de verschillende artillerieopstellingen. Boven op het centrale gedeelte bevond zich bovendien een gepantserde, intrekbare observatie- en signaaltoren. Deze kon worden gebruikt om met lichtsignalen in morsecode contact te onderhouden met de naburige forten.

De hoofdartillerie bestond uit:

• twee geschutskoepels met elk twee 120 mm-kanonnen;
• één geschutskoepel met twee 150 mm-kanonnen;
• twee geschutskoepels met elk één 210 mm-houwitser.

Voor de verdediging van het glacis en de nabije omgeving was daarnaast een aanzienlijk aantal lichtere kanonnen voorzien. Vier kleine, intrekbare geschutskoepels waren uitgerust met telkens één 57 mm-kanon. Daarnaast beschikte het fort over acht 57 mm-kanonnen voor flankerend vuur, waarmee de grachten en toegangen rondom het fort konden worden bestreken.

Een belangrijk nadeel van de oorspronkelijke bewapening was het gebruik van zwartkruit. Bij het afvuren kwamen grote hoeveelheden rook en schadelijke gassen vrij. Daarom werden de koepels onder overdruk gezet, zodat bij het vuren de giftige kruitdampen mee langs de loop naar buiten gestuwd werden.

De verdediging van het omliggende terrein was niet uitsluitend afhankelijk van de artillerie van het fort. Op verschillende strategische punten in de omgeving, waaronder kruispunten, kerktorens en andere dominante locaties, werden observatieposten ingericht. Waarnemers konden de bewegingen van een vijandelijke troepenmacht volgen en hun informatie via telefoonverbindingen aan het fort doorgeven. Hierdoor kon de artillerie gericht worden ingezet zonder dat de kanonniers zelf een rechtstreeks zicht op het doel hoefden te hebben.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakte Fort Cognelée deel uit van de Versterkte Positie van Namen. Volgens de verdedigingsplannen van generaal Augustin-Édouard Michel du Faing d'Aigremont, gouverneur van de versterkte positie, waren de forten niet bedoeld om zelfstandig een langdurig beleg te doorstaan. Hun belangrijkste taak was het ondersteunen van de veldversterkingen en loopgraven die tussen de forten waren aangelegd.

Cognelée nam daarbij een belangrijke positie in. Het fort lag ten noordoosten van Namen, tussen Fort de Marchovelette en de veldversterkingen in de tussenliggende ruimte. Deze sector bevond zich op een van de belangrijkste Duitse aanvalsassen richting Namen.

De ervaringen tijdens de Slag om Luik hadden het Duitse leger geleerd dat het rechtstreeks aanvallen van moderne forten met infanterie zeer kostbaar kon zijn. Daarom werd bij Namen in belangrijke mate gebruikgemaakt van zware belegeringsartillerie. De Duitsers brachten onder meer hun zware 420 mm-Mörser, beter bekend als de Dicke Bertha, in stelling. Deze kanonnen konden de betonnen en gepantserde constructies van de Belgische forten op grote afstand onder vuur nemen.

Daarnaast werden Oostenrijkse Škoda 30,5 cm-mortieren ingezet. De combinatie van deze zware artillerie maakte het mogelijk om de forten systematisch te bombarderen zonder dat de Duitse infanterie zich onmiddellijk aan de Belgische vuurstellingen hoefde bloot te stellen.

Toch beschikte het Duitse leger aanvankelijk over een beperkt aantal van deze zware belegeringskanonnen. De Duitse opmars mocht bovendien niet onnodig worden vertraagd. Het uiteindelijke doel van het Duitse leger lag immers verder westwaarts, richting Frankrijk. Het uitschakelen van Namen bleef echter noodzakelijk om de aanvoerlijnen en verbindingen achter het oprukkende Duitse leger veilig te stellen.

Na de val van Luik en de fortengordel rond die stad trok een groot deel van het Belgische veldleger zich terug in de richting van Antwerpen. Hierdoor kwam de verdediging van Namen in toenemende mate op de schouders van de garnizoenen van de forten en de resterende veldtroepen terecht.

Bij het uitbreken van de oorlog bestond het garnizoen van Fort Cognelée uit ongeveer 350 artilleristen en 180 infanteristen. Het geheel stond onder bevel van kapitein-commandant Emmanuel Cambier.

Op 20 augustus 1914 opende Fort Cognelée het vuur op de Duitse troepen die de vesting naderden. Vooral de Duitse bewegingen in de tussenruimten tussen de forten werden onder vuur genomen.

Tijdens de nacht probeerden Duitse eenheden de Belgische verdedigingslinie tussen de forten te benaderen en door te dringen. Het vuur van Cognelée hielp deze aanvallen af te slaan en maakte duidelijk dat de forten, ondanks hun kwetsbaarheid voor zware belegeringsartillerie, nog steeds een belangrijke rol speelden bij de verdediging van het terrein tussen de forten.

De volgende dag richtte Cognelée zijn vuur op verschillende Duitse troepenconcentraties in de omgeving. Belgische artilleristen beschoten onder meer Duitse eenheden bij Leuze-Longchamps, het kasteel van Tiller, de bossen van Tronquoi, Marchovelette, Ville-en-Waret en Franc-Waret.

De grote reikwijdte van de fortartillerie maakte het mogelijk om Duitse troepenbewegingen ver buiten de onmiddellijke omgeving van het fort te bestrijden. Tegelijkertijd werd de Duitse omsingeling van Namen steeds verder aangescherpt.

Op 22 augustus, omstreeks 13.00 uur, begon het zware bombardement van Fort Cognelée. Oostenrijkse Škoda-mortieren van 305 mm en Duitse 420 mm-Mörsers namen het fort onder vuur.

De zware projectielen hadden een vernietigende uitwerking op de bovengrondse en ondergrondse constructies. Een inslag veroorzaakte een explosie in de omgeving van de opgeslagen artillerieladingen, waarbij verschillende leden van het garnizoen gewond raakten en ernstige brandwonden opliepen.

De Belgische verdedigers waren hiermee nog maar aan het begin van een extreem zwaar bombardement. De massieve betonconstructies van de Brialmontforten waren ontworpen om het vuur van de zware artillerie van hun tijd te weerstaan, maar tegen de nieuwe generatie belegeringsgeschut bleken ze onvoldoende bestand.

23 augustus 1914 – de val van Cognelée

Vanaf de vroege ochtend van 23 augustus werd Cognelée opnieuw en nog intensiever beschoten. Het fort liep op verschillende plaatsen zware schade op. In de betonconstructies ontstonden scheuren en verschillende delen van de aarden bedekking werden door het voortdurende bombardement onbegaanbaar.

Rond 11.00 uur werd het fort getroffen door een bijzonder zwaar salvo van vier 420 mm-granaten. Een van de projectielen drong door tot in de omgeving van de 150 mm-koepel en explodeerde in de onderste galerijen. De explosie veroorzaakte opnieuw brand en verwondingen onder de bemanning en bracht de opgeslagen artillerieladingen in gevaar.

Kort daarna troffen nieuwe inslagen de centrale galerijen van het fort. Verschillende gangen en ruimten stortten gedeeltelijk in. Ook de geschutskoepels werden één voor één buiten gevecht gesteld.

De toestand van het garnizoen werd steeds kritieker. De beschadigde betonconstructies boden onvoldoende bescherming tegen de inslagen en op verschillende plaatsen braken branden uit. Het vuur verspreidde zich naar de ruimten waar de artillerieladingen waren opgeslagen, waardoor de omstandigheden voor de verdedigers levensgevaarlijk werden.

Omstreeks 12.30 uur op 23 augustus 1914 gaf Fort Cognelée zich over.

De val van Cognelée betekende dat een belangrijk onderdeel van de noordelijke verdediging van Namen was uitgeschakeld. De zware Duitse en Oostenrijkse belegeringsartillerie had opnieuw aangetoond dat de eind negentiende-eeuwse forten onvoldoende waren aangepast aan de enorme vooruitgang die de artillerietechnologie in de voorafgaande decennia had doorgemaakt.

Na de verovering namen de Duitsers de forten van de Versterkte Positie van Namen in gebruik. In 1915 en 1916 werden verschillende herstel- en aanpassingswerken uitgevoerd. De Duitsers wilden de forten opnieuw bruikbaar maken als verdedigingswerken, onder meer met het oog op een mogelijk Frans tegenoffensief.

Ook Fort Cognelée werd aangepast. Onder andere de galerij die toegang gaf tot het hoofdgedeelte van het fort werd met een metalen bekleding versterkt. Deze aanpassingen waren bedoeld om de kwetsbaarheid van de oorspronkelijke constructie te verminderen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Fort Cognelée opnieuw door het Duitse leger gebruikt. Het fort deed daarbij dienst als munitiedepot, waarmee het opnieuw een militaire functie kreeg binnen de Duitse verdedigingsorganisatie.

In augustus 1944, tijdens de Duitse terugtocht uit België, werd besloten het fort onbruikbaar te maken. Duitse troepen brachten explosieven tot ontploffing in het fort, waarbij de volledige linkerzijde van de vesting zwaar werd vernield.

Voor dit artikel werd onder meer gebruikgemaakt van de Franstalige Wikipedia-pagina over Fort Cognelée, grammaticaal bewerkt met behulp van AI en aangevuld met eigen historisch onderzoek, waaronder informatie uit eigen archiefstukken, documentatie en verzamelde bronnen.

Bron: Fort de Cognelée – Wikipédia