ARTILLERIEAUFSTELLUNGSPLAN

In 1918 was de planning voor de uitbouw van een artillerie-opstelling in het Nordabschnitt voltooid. Alle geplande posities werden vooraf onderzocht door de geologische dienst van het leger. In samenwerking met de Pionieren en de Artillerie werkte het Duitse leger een plan uit dat onmiddellijk kon worden uitgevoerd zodra het Nordabschnitt zou worden aangevallen. Dit plan staat in de documenten aangeduid als het Armierungsplan, vaak simpelweg “die Armierung” genoemd.

Van dit grote plan werden slechts enkele locaties vooraf daadwerkelijk uitgevoerd. Het ging daarbij voornamelijk om aarden borstweringen van de K-batterijen en een beperkt aantal belangrijke meetposten.

Wat deze K-batterijen betreft, valt op dat de borstweringen op oudere artillerieplannen reeds als voltooid zijn aangeduid. Dit wijst erop dat het mogelijk om oudere Belgische artilleriestellingen uit 1914 ging, gelegen tussen de forten, die door de Duitsers opnieuw in gebruik werden genomen. Voor deze herkomst bestaat echter (nog) geen sluitend bewijs.

De volledige Artillerieaufstellung was uitgewerkt tot op het niveau van een Korps, dat in dit geval de naam “Fernkampfgruppe” droeg. Deze Fernkampfgruppe bestond uit twee artilleriedivisies: Artilleriedivision Merxem en Artilleriedivision Eeckeren.

Het hoofdkwartier van de Merxem-groep bevond zich in het officierenpaviljoen van het fort van Merksem. Het geplande hoofdkwartier van de Ekeren-groep zou nabij de huidige Willem Tellschool komen, maar dat is nooit gebouwd.

Elke artilleriedivisie werd verder opgedeeld verschillende artilleriegroepen. Voor Merksem waren dit Artilleriegruppe I en II; voor Ekeren Artilleriegruppe III en IV. Binnen deze groepen lagen de locaties vast van de geplande batterijen. Er waren drie batterijtypes:

• K-batterijen met 10 cm K 02-kanonnen (vlakbaangeschut, reikwijdte 10 km),
• H-batterijen met 15 cm sFH 02-houwitsers (parabolisch vuur, 8,9 km),
• F-batterijen met 7,7 cm FK 96 n.A.-kanonnen, berucht om hun inzetbaarheid en steeds geplaatst op ongeveer 3 km achter de infanterielinie langs de belangrijkste intervalswegen.

Alle stukken waren effectief aanwezig en opgeslagen in het artilleriedepot van het fort van Merksem. Op foto’s van “Expo 1919” is dit depot nog te zien. Het artillerieaufstellungsplan bleef in wezen een theoretisch plan: door het verloop van de oorlog waren bepaalde wapentypes minder beschikbaar, waardoor men in de praktijk soms andere kalibers inzette. Op de foto’s van Expo 1919 zien we dan ook afwijkende stukken die volgens tactisch inzicht in de batterijstellingen konden worden geplaatst.

De legende van het plan gebruikte drie kleuren.

• Blauw duidde de stellingen aan die werkelijk waren gebouwd, meestal aarden borstweringen waaronder de stukken verdekt konden worden opgesteld.
• Rood stond voor posities die volledig waren onderzocht en klaarstonden om uitgebouwd te worden zodra de Armierung werd geactiveerd.
• Groen gaf de “Wechselstellungen” aan: uitwijkposities die men vooraf had onderzocht om de batterijen te kunnen verplaatsen volgens de noden van het moment. De Duitse planners wisten dat de werkelijke vijandelijke aanval nooit precies zou verlopen zoals voorzien, en deze wisselstellingen boden de nodige flexibiliteit.

Ten slotte omvatte het plan ook de munitiedepots en commandoposten. De munitiedepots werden aangelegd in de nabijheid van het voormalige Belgische militaire smalspoor, dat liep van ’s-Gravenwezel via Brasschaat en Kapellen naar Stabroek. De grote intervalswegen, zoals de Bredabaan, dienden als aanvoerroute voor munitie en voorraden naar de frontlinie en de batterijen.

Opmerkelijk is dat de bevelsgrenzen van de Artilleriestructuur niet samenvalt met die van de infanteriestructuur. De artillerie werkte dus met een volledig eigen, zelfstandig bevelssysteem, terwijl de pioniers wél commandoposten voor de artilleriegroepen hadden ingericht binnen de infanteriesectoren. Dat leidde in het verleden geregeld tot verwarring: onderzoekers probeerden beide structuren kunstmatig op elkaar af te stemmen en kwamen daardoor verkeerd uit. In dit werk behoud ik de oorspronkelijke bevelsstructuur van de artillerie. Daarom licht ik die hieronder op deze aparte pagina toe.

ARTILLERIEDIVISION MERXEM

• KOMMANDANTUR
• Artilleriekommandeur (Fort Merksem)
• Meßstelle 1
• Meßstelle 2

ARTILLERIEGRUPPE I

• KOMMANDANTUR
• Artilleriegruppenommandeur 1
• Untergruppenkommandeur
• Untergruppenkommandeur

• BEOBACHTUNGSSTÄNDE
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
  
  
• FELDBATTERIEN
• Batterie F1 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F2 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F3 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F4 (7,7cm FK 96 n.A.)
  
  
• HAUBITZBATTERIEN
• Batterie H1 (15cm sFH 02)
• Batterie H2 (15cm sFH 02)
• Batterie H3 (15cm sFH 02)
• Batterie H4 (15cm sFH 02)
  
  
• KANONENBATTERIEN
• Batterie K1 (10cm K.04)
• Batterie K2 (10cm K.04)
  

• DEPOTS
• Munitions-Depot Ia
• Munitions-Depot Ib
• Munitions-Zwischen-Depot Ia
• Munitions-Zwischen-Depot Ib

ARTILLERIEGRUPPE II

• KOMMANDANTUR
• Artilleriegruppenkommandeur 2
• Untergruppenkommandeur
• Untergruppenkommandeur
  
  
• BEOBACHTUNGSSTÄNDE
• Artillerie-Beobachtungsstand in der Infanterielinie
  
  
• FELDBATTERIEN
• Batterie F5 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F6 (7,7cm FK 96 n.A.)
  
  
• HAUBITZBATTERIEN
• Batterie H5 (15cm sFH 02)
• Batterie H6 (15cm sFH 02)
• Batterie H7 (15cm sFH 02)
  
  
• KANONENBATTERIEN
• Batterie K3 (10cm K.04)

• DEPOTS
• Munitions-Depot IIa
• Munitions-Depot IIb
• Munitions-Zwischen-Depot II

                                                                                                    

ARTILLERIEDIVISION EECKEREN

• KOMMANDANTUR
• Artilleriekommandeur
  
• Meßstelle 3
• Meßstelle 4
• Meßstelle 5

ARTILLERIEGRUPPE III

• KOMMANDANTUR
• Artilleriegruppenkommandeur 3
• Untergruppenkommandeur
• Untergruppenkommandeur
  
  
• BEOBACHTUNGSSTÄNDE
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
  
  
• FELDBATTERIEN
• Batterie F7 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F8 (7,7cm FK 96 n.A.)
  
  
• HAUBITZBATTERIEN
• Batterie H8 (15cm sFH 02)
• Batterie H8 (15cm sFH 02)
• Batterie H10 (15cm sFH 02)
• Batterie H11 (15cm sFH 02)
• Batterie H12 (15cm sFH 02)
  
  
• KANONENBATTERIEN
• Batterie K4 (10cm K.04)

• DEPOTS
• Munitions-Depot IIIa
• Munitions-Depot IIIb
• Munitions-Zwischen-Depot III

ARTILLERIEGRUPPE IV

• KOMMANDANTUR
• Artilleriegruppenkommandeur 4
• Untergruppenkommandeur
• Untergruppenkommandeur
  
  
• BEOBACHTUNGSSTÄNDE
  
  
• Hauptbeobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand in Eisenbeton ausgebaut
• Artillerie-Beobachtungsstand behelfsmässig ausgebaut
  
  
• FELDBATTERIEN
• Batterie F9 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F10 (7,7cm FK 96 n.A.)
• Batterie F11 (7,7cm FK 96 n.A.)
  
• Batterie F12 (7,7cm FK 96 n.A.)
  
  
• HAUBITZBATTERIEN
• Batterie H13 (15cm sFH 02)
• Batterie H14 (15cm sFH 02)
• Batterie H15 (15cm sFH 02)
• Batterie H16 (15cm sFH 02)
• Batterie H17 (15cm sFH 02)
• Batterie H18 (15cm sFH 02)
  
  
• KANONENBATTERIEN
• Batterie K5 (10cm K.04)
• Batterie K6 (10cm K.04)

• DEPOTS
• Munitions-Depot IVa
• Munitions-Depot IVb
• Munitions-Zwischen-Depot IVa
• Munitions-Zwischen-Depot IVb